Patrick Politiek

Links van links

Posted in landelijke politiek by patrickpolitiek on november 8, 2012

De PvdA formeert een regering met de VVD. Links met rechts, zegt de een. Twee middenpartijen, zegt de ander. GroenLinks kan zich beter GroenRechts noemen, zeggen mensen binnen en buiten die partij. Of moeten ze Groenen heten, zonder Links, zoals anderen bepleiten? En de SP heet nog de enige linkse partij te zijn, maar in die kringen wordt niet de Internationale gezongen; men vaart in het Europa-debat juist een nationalistische koers.
Wat is nu nog Links? Wat zou het kunnen zijn? Ik zal de contouren schetsen van wat in mijn ogen ‘echt links’ is. In navolging van Willem Schinkel noem ik dat ‘links van links’.

Ik verkies ‘links van links’ boven het etiket ‘mooi links’, naar het woord van Jan Pen (1921-2010). In zijn artikel ‘Mooi links in vijftig punten’[1] stelde Pen in 1968 voor dat om voor links door te gaan men zo’n 35 punten diende te onderschrijven van een lijst van 50. Zelf kwam hij uit op 49. De belangrijkste kenmerken van links vond hij: opkomen voor wie aan het kortste eind trekken; een gelijkmatige inkomensverdeling nastreven; een sterke collectieve sector inrichten ten behoeve van bijvoorbeeld goed onderwijs, een schoon milieu, cultuur­spreiding en ontwikkelingssamenwerking; proberen wat hij noemde “standsvervloeiing” tot stand te brengen (‘Links neemt aanstoot aan de standsmatige gelaagdheid van de maatschappij’) en mensen meer zeggenschap geven over hun dagelijkse bezigheden. Links is voor eerlijke handel en ontwikkelingshulp en probeert actief alle gesignaleerde misstanden uit de wereld te helpen.[2]

Verder noemt Pen als linkse punten progressieve belastingen, sociale woningbouw en milieubeleid; wantrouwen tegen reclame, prestatie- en concurrentiedrang; links is tegen discriminatie en voor emancipatie, tegen militarisme en nationalisme, maar juist voor internationale samenwerking en het opgeven van soevereiniteit; links is in zijn ogen democratisch, tolerant en humanistisch en speelt niet in op onderbuik­gevoelens. Pen heeft het over mooi links omdat er ook een lelijk links bestaat: ‘dat van de onverdraag­zamen, de schreeuwers, de rancunezaaiers, degenen die altijd menen dat ‘zij’ het gedaan hebben, de dirigisten die een ander willen voorschrijven wat er gedacht en gedaan en mooi gevonden moet worden (…)’.[3]

Het voordeel van de punten van Pen is dat ze linkse politiek lekker concreet maken. Het is ook opvallend dat veel van zijn punten nog steeds herkenbaar behoren tot de trekken van de linkse partijen in ons land. Maar net als Pen hebben deze partijen te veel ontzag voor de ‘randvoorwaarden die de actie beperken’. ‘Het groeiproces van de welvaart mag niet te veel worden geschaad, want zulke schade komt vooral neer op de hoofden van de zwakken.’ aldus Pen.[4] Dat is precies het type redenering van de huidige partijen die zich links noemen. Ze blijven netjes binnen de lijnen kleuren, of het nu rood is of groen. Mooi links is eigenlijk vooral ‘mooi weer-links’.

Alternatief

Het kernwoord voor echt links is in mijn visie: alternatief. Daarom kies ik ook voor de definitie van Willem Schinkel: ‘Links van links is een ruimte waar nog over werkelijke alternatieven gedacht kan worden.’[5] Samen met Schinkel vraag ik me af: ‘wat is er nog links aan de laffe omarming van de neoliberale economie die dagelijks spreekt uit de vermeende noodzaak politiek en democratie opzij te schuiven in de restauratie van markten die in de eerste plaats tot de huidige catastrofe aanleiding hebben gegeven?’[6] Het euvel van het huidige links, of het nu ideologische veren heeft of niet, is dat het de bestaande orde volledig accepteert en zich erbij lijkt neer te leggen dat er geen werkelijke alternatieven meer zijn. We hebben alleen nog maar ‘de keuze tussen het bestaande en hetzelfde. De verschillen bestaan uit een vleugje tolerantie hier en een procentje koopkracht daar.’[7] Schinkel pleit daar lijnrecht tegenin voor  ‘utopisch denken': ‘Links staat voor revolutionaire in plaats van evolutionaire verandering’.[8] Ik zie er veel in om die ‘utopische horizon’ van Schinkel te verkennen en te zoeken naar een andere wereld dan de huidige maatschappelijke orde.

Over welke revolutionaire veranderingen hebben we het dan? Schinkel heeft vooral de aandacht getrokken met zijn voorstel voor een nieuwe Raad van State[9]. Wetenschap­pers en consumenten, mensen uit de kunstwereld en uit de georganiseerde religie, maar ook vertegenwoordigers van de Verenigde Naties, krijgen hierin de taak om belangrijke kwesties te agenderen die door de politiek worden genegeerd. Zo zou een tegenmacht worden gevormd tegen de macht van economische systemen en mediasystemen.[10] Maar daarbij houdt Schinkel zich enerzijds niet aan zijn eigen aankondiging dat hij geen alternatieven wil voorschrijven, ‘want dat is niet de taak van de intellectueel’[11]; anderzijds zijn zijn ‘analyses voor alternatieven’ vele malen interessanter. Mij hebben zijn beschouwingen in elk geval aangezet tot denken over echt linkse alternatieven (of ik mij daarmee nu diskwalificeer als ‘intellectueel’ of niet). Een drietal rake observaties van Willem Schinkel zal ik inkleuren met een paar eigen alternatieven. Hier komen ze.

Democratie

Om te beginnen kijken we naar het functioneren van onze democratie. Terecht beschouwt Schinkel populisme als een kritische prikkel om onze democratie te reanimeren. Zijn treffende metafoor ‘Museum Nederland’ geeft aan dat we geneigd zijn vooral de democratie te conserveren in de vorm waarin we haar in het verleden hebben gegoten. Maar democratie ‘vergt een permanente revolutie, indachtig de voormoderne betekenis van ‘revolutie’ als een cyclisch terugkerend proces.’[12]

Hierboven heb ik al kort Schinkels idee voor een alternatieve Raad van State genoemd. Dat is zijn alternatief – wat je er ook van vindt, in elk geval creatiever dan bijvoorbeeld Dick Pels, die ook pleit om ‘de rauwheid van de tegenstem’ van het populisme te benutten ten gunste van een beter functionerende democratie, maar dan komt met voorstellen uit de oude doos als referenda en zo.[13]

Zelf zou ik wat radicaler geschut gebruiken. Wij zijn na jaren van gezapige democratie gewoon lui geworden. We maken een keer in de zoveel jaar de gang naar de stembus en dan kunnen we weer jaren mokken over wat die domme politici allemaal verkeerd doen. Dat is toch geen ‘regeren door het volk’? Dat is gemakzucht van het volk. Onze democratie is zo langzamerhand wel een heel slap aftreksel van wat het in zijn klassieke bloeitijd ooit was. ‘Niet één oude Griek zou dit hebben beschouwd als iets wat met demokratia te maken heeft.’[14]

Echte zeggenschap voor het volk betekent dat mensen ook zelf de handen uit de mouwen moeten steken en ‘vuile handen’ maken. In de organisatie waar ze werken, in de buurt waar ze wonen, op de school waar hun kinderen zitten en in het tehuis waar hun ouders verblijven, meepraten en meebeslissen over de verdeling van de middelen die samen zijn opgebracht. Niet allemaal tegelijk natuurlijk. Net als in het klassieke Athene zouden we kunnen loten wie voor een jaar het (mede)bestuur van de wijk, de school of de organisatie vormen.[15] Het grote voordeel zal zijn dat iedereen geconfronteerd wordt met de dilemma’s van besturen. En net zoals mensen even mild oordelen als echte rechters als ze kennis hebben genomen van alle details in een strafzaak, zullen mensen net als politici soms fantastisch goede keuzes maken voor hun omgeving, maar soms ook blunders begaan; besturen is en blijft immers mensenwerk.

Overigens is duidelijk dat dit soort directe democratie alleen op kleine schaal op deze manier werkt. Toen de Romeinse republiek veel groter werd dan de stad Rome, hadden boeren van ver weg simpelweg geen mogelijkheid meer om te gaan stemmen: ze konden toch moeilijk hun land dagenlang achterlaten om zich van hun democratische taken te kwijten. Maar met internet zou het niet moeilijk moeten zijn vergelijkbare procedures te ontwikkelen voor de schaal van stad, land en Europa.

Het ‘ostrakisme’ (schervengericht) waarmee de Atheense stemgerechtigden zich tussentijds van een gekozen bestuurder konden ontdoen, zou bijvoorbeeld gemakkelijk via internet te realiseren zijn. Ook is het technisch uitvoerbaar om digitaal je stem uit te brengen over elk onderwerp waarover je je maar wilt laten horen. Burgers zijn tegenwoordig vaak – zeker op bepaalde onderwerpen – net zo goed geïnformeerd als ambtenaren, bestuurders en parlementariërs. Dus waarom zou je die kennis niet benutten als je als samenleving beslissingen voorbereidt en neemt?

Terug naar de lokale schaal. In de gemeente waar ik in de raad zit, Zwolle, wordt binnenkort een voorstel besproken om wijkbewoners invloed te geven op deel­budgetten.[16] Daarmee gaat een oude wens van mij, zij het op een wat andere manier, in vervulling.[17] Zo zijn we weer beland bij Jan Pens concrete punt ‘mensen meer zeggenschap geven over hun dagelijkse bezigheden’. Heel voorzichtig zetten we stapjes in die goede richting – naar links. Maar links van links is zeggen: het moet wezenlijk anders, het moet veel democratischer, op elke schaal: in buurt en bedrijf, in stad en land en niet te vergeten in Europa en de rest van de wereld.

Economie

‘Kapitalisme als religie: het credo van het krediet’ luidt de veelzeggende tussenkop in een hoofdstuk waarin Willem Schinkel bepleit de staat een doorslaggevende macht te bezorgen ten opzichte van marktpartijen en banken; een macht die ze onder meer moet benutten om de ‘groeifetisj’ te reguleren.[18] Terecht wijst hij op de schadelijke gevolgen van de groei die niet in rekening worden gebracht; daarover straks meer. Een vermeldenswaardige redenering van zijn hand is ook dat systeembanken die te groot zijn om ‘om te vallen’ feitelijk dus een publiek belang dienen. Voor zulke belangen hadden we nu juist de overheid in het leven geroepen. De staat, lees: de politiek moet die taak dus terugveroveren.

Ik wil er in dit verband op wijzen dat de metafoor van ‘de markt’ in de loop van de tijd uit de hand is gelopen. Waar het oorspronkelijk stond voor een functioneel economisch mechanisme – marktwerking is het meebewegen van prijzen op de golvende verhouding tussen vraag en aanbod – wordt het tegenwoordig vooral gebruikt als beschrijving van de ideale manier om alle problemen in de samenleving op te lossen, ook niet-economische vraagstukken. De beste oplossing is steeds de uitkomst van het vrije spel der krachten van particulier initiatief, ondernemerschap en ‘eigen verantwoordelijkheid’.[19] In die zin doet het kapitalisme utopische beloften, die in de praktijk bepaald niet altijd waargemaakt worden.

Ik zou daar in het verlengde van Schinkels redenering de utopie tegenover willen stellen dat de overheid ‘namens ons allemaal’ de functie van ultieme scheidsrechter in de samenleving uitoefent. De fundamentele vergissing die veel mensen tegenwoordig maken is dat ze de overheid als tegenstander zien – een vreselijke bron van misverstanden en aanhoudende ellende.[20]

En als we de redenering van de overheid ‘namens ons allemaal’ flink doortrekken, kom je eropuit dat de overheid alle grond beheert waarop wij, de desbetreffende burgers die deze overheid constitueren, ons bevinden. Want wat is het eigenlijk voor een absurd idee dat een mens een stukje van de planeet waarop wij leven in eigendom heeft? En daarop iets lelijks mag bouwen dat vervolgens jarenlang leeg de horizon staat te vervuilen, zodat andere mensen als op die plek een werkplaats, atelier, tuin of speelplaats was gekomen er niet veel nuttigere dingen kunnen doen, terwijl het oorspronkelijke doel, er nog meer geld mee verdienen dan al op de bankrekening stond, niet eens gehaald wordt. Dat vinden wij met zijn allen toch niet goed? Dat laten wij toch niet toe?

Dat bedoel ik nou met links van links. Dat gaat een stap verder dan een voorkeursrecht voor gemeenten op grondaankoop.[21] In ons lokale verkiezingsprogramma hebben we het idee opgenomen dat inwoners van de stad altijd en overal moeten betalen voor het parkeren van hun auto in de openbare ruimte. Die ruimte is namelijk van ons allemaal samen en als je die wilt gebruiken voor iets wat alleen jouw particuliere belang dient, dan moet je daar maar wat voor over hebben. Zo zet de overheid het marktmechanisme (veel vraag, schaarse ruimte) functioneel in op grond van een wezenlijk ander idee over bezit dan de ‘markt-denkers’ hanteren. Op links van links kan dat gewoon.

Ecologie

‘De samenleving kenmerkt zich door een enorme productie van goederen en diensten waarmee het welzijn nauwelijks is gediend (…)’. Het zou weer een citaat van Schinkel kunnen zijn (die wijst op verschillende plaatsen op de onhoudbaarheid van de huidige economische ‘groei om de groei’[22], maar deze keer neem ik mijn toevlucht tot een artikel van econoom en theoloog Ad Marijs[23]. Die laat namelijk heel mooi zien dat ‘de markt’ helemaal niet efficiënt werkt: hij wijst op het al lang bekende feit dat de aanschaf van goederen en diensten boven een bepaald niveau geen bijdrage meer levert aan de kwaliteit van het leven (vergelijk de piramide van Maslow). Toch worden die producten in overvloedige mate aangeboden en geconsumeerd. Onze consumptiemaatschappij leeft van een groei die op den duur niet ‘volhoudbaar’ is, om het fraaie Zuid-Afrikaanse equivalent te gebruiken.

Interessant aan zijn betoog is de invalshoek van de consumptie, die wij als consumenten immers kunnen beïnvloeden, en de relatie die hij aanbrengt met de menselijke waarden die in het geding zijn. Zijn conclusie na een analyse van de functie die feitelijk overbodige consumptie[24] heeft in onze samenleving (identiteit, positiebepaling e.d.), luidt ‘dat de kwaliteit van de menselijke ontplooiing door de consumptiegroei niet toeneemt maar afneemt. Ons welzijn is ‘gebaat bij een veel minder grote nadruk op materialis­tische waarden’.[25]

Ook deze redenering is er een links van links. Niet binnen het referentiekader van de consumptiemaatschappij duurzaamheid bepleiten, maar het kader zelf opblazen, zodat er mentale ruimte ontstaat voor een alternatief. In de woorden van Marijs: ‘een heel ander soort samenleving met een heel ander soort consumptief gedrag’[26] en ‘niet alleen veranderingen in levensstijlen maar in de hele sociale structuur’[27] Relativering en zelfs afwijzing van macht, imago en bezit kan heel ‘productief’ zijn.[28]

We zijn de laatste jaren getuige van veel initiatieven waarin ruilen in plaats komt van kopen, gebruiken in plaats van hebben en delen in plaats van verhandelen.[29] Dat zijn precies de alternatieven van het soort dat we nodig hebben. Alternatieven die aansluiten bij basale menselijke ervaringen in de natuurlijke omgang met andere mensen. We willen toch allemaal dat onze kinderen hun speelgoed delen met hun vriendjes, als ze er te groot voor geworden zijn geven we het aan iemand anders die het nog kan gebruiken en we leren ze om anderen naar vermogen te helpen waar dat nodig is. Maar als we als volwassenen iets voor iemand overhebben en die helpt ons in ruil daarvoor met wat anders, heet het ineens het grijze circuit. Links van links zal dit humane gedrag juist worden gewaardeerd. En utopie is waar iedereen zo met elkaar omgaat. Dat zou helemaal niet onbereikbaar moeten zijn.

Post scriptum

Als er één linkse partij is die zich in mijn ogen op links van links hoort te bevinden, dan is het wel GroenLinks, ideeënpartij. Alle anderen zijn er van harte welkom.

Dit artikel is in licht gewijzigde vorm ook verschenen in Waterstof nr 63.

[1] Jan Pen Mooi links in vijftig punten. In: Hollands Maandblad, november 1968; opgenomen in Dat stomme economenvolk met zijn heilige koeien. Utrecht/Antwerpen (Het Spectrum) 1976, online beschikbaar via

http://www.dbnl.org/tekst/pen_002dats01_01/pen_002dats01_01_0011.php

[2] idem, p51: “Ik stel voor dat iemand die tenminste een bepaald aantal van de onderstaande 50 punten kan onderschrijven, links genoemd wordt. Over dat minimumaantal kan men ook nog weer van mening verschillen; om de gedachten te bepalen: 35. Waaronder tenminste de nummers 1, 2, 7, 15, 24, 27, 43 en 50. Ik kom op 49.”

[3] idem, p61

[4] ibidem. Bij punt 12 schrijft hij: ‘Welzijn krijgt een linkse prioriteit boven welvaart. Toch kan links daarmee niet te ver gaan: groei blijft nodig om de arme mensen binnen de gemeenschap aan inkomen te helpen, om de collectieve sector zonder te veel conflicten te vergroten, en bovenal om de ontwikkelingshulp te kunnen verhogen.’

[5] opere citato, p20

[6] idem, p19

[7] idem, p21

[8] idem, p24

[9] idem, p178-192

[10] Voor recensies van zijn boek, zie bijvoorbeeld:

-         Pepijn Corduwener, Vlijmscherpe en geloofwaardige aanval op ‘Museum Nederland’

http://www.athenaeum.nl/recensies/willem-schinkel-nieuwe-democratie

-         Arjan Witte: Pure brandstof voor de betweters ter linker- en rechterzijde http://www.dagelijksestandaard.nl/2012/04/recensie-de-nieuwe-democratie-naar-andere-vormen-van-politiek-van-socioloog-willem-schinkel

-         Hubert Smeets: ‘Schinkel werpt zich op als ideoloog van een nieuw Nieuw Links’ in De politiek in Nederland: Laat het testosteron knallen

http://www.nrc.nl/boeken/2012/04/23/de-politiek-in-nederland-laat-het-testosteron-knallen/

-         Simon Otjes in De Helling online gaat helemáál alleen in op het voorstel voor een nieuwe Raad van State: Voor het behoud van de Raad van State
http://bureaudehelling.nl/artikel/de-helling-leest-voor-het-behoud-van-de-raad-van-state

[11] op. cit. p20

[12] op.cit. p158

[13] Dick Pels, Het volk bestaat niet. Amsterdam(De Bezige Bij), 2011, p216. http://www.debezigebij.nl/web/Boek-5/9789023453918_Het-volk-bestaat-niet.htm Voor een beschouwing van mijn hand naar aanleiding van Pels zie http://patrickpolitiek.wordpress.com/2011/09/14/het-volk-bestaat-wel/

[14] Peter Jones, Vote for Caesar. How the Ancient Greeks and Romans Solved the Problems of Today, 2008. Nederlandse vertaling/bewerking van Mario Molegraaf, Amsterdam (Bert Bakker) 2009, p124

[15] Democraten in het klassieke Griekenland vonden loten eerlijker dan verkiezingen. Zie mijn weblog Loten en klankborden: http://patrickpolitiek.wordpress.com/2010/05/11/loten-en-klankborden/

[16] Zie de beslisnota Doorontwikkeling wijkgericht werken van 10 september 2012: http://zwolle.notudoc.nl/cgi-bin/showdoc.cgi/action=view/id=428303/type=pdf/Beslisnota_doorontwikkeling_wijkgericht_werken.pdf De indienende wethouder zit namens de PvdA in het college.

[17] Vgl. de voorstellen voor Wijkwerk, die ik met de fractie van GroenLinks (toen nog in een samenwerkingsverband met de Zwolse Groenen) in 2008 deed: http://zwolle.groenlinks.nl/node/33269

[18] op.cit. p.296-317; de concrete voorstellen staan op 314-316

[19] Schinkel wijst er overigens terecht op dat deze mantra alleen opgaat voor burgers die precies datgene doen wat de overheid wil dat ze doen; vgl. op. cit. p79

[20] Vgl. mijn reactie op een klacht van een burger die de overheid als tegenstander zag: http://patrickpolitiek.wordpress.com/2010/12/15/de-overheid-als-tegenstander/

[21] Men herinnere zich de kwestie van de grondpolitiek waarover het kabinet Den Uyl in 1977 ten val kwam.

[22] vgl. op. cit. p18, p316

[23] Ad Marijs, Duurzame consumptie en Franciscaanse spiritualiteit. In: Duurzaamheid en economie. Liber amicorum voor dr. Egbert Dommerholt. Groningen (Noordhoff uitgevers) 2012, p. 72-116; citaat op p96

[24] een mooi voorbeeld dat hij geeft is parfum, dat gezien onze hygiënische levensomstandigheden niet meer functioneel is om onfrisse lichaamsgeur te camoufleren.

[25] op.cit. p102

[26] ibidem

[27] idem, p104

[28] Marijs, p115 wijst op de relatie tussen het waardenpatroon van het protestantisme (arbeidsethos) en het ontstaan van de middenklasse met een enorme arbeidsproductiviteit

[29] Zie voor een eerste indruk het artikeltje Van hebben naar gebruiken in: Ideaal, het blad van de ASNbank, online te raadplegen: http://ideaal04.asnbank-zine.nl/#/14/Spullen-delen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

%d bloggers op de volgende wijze: